PRAKTYKI MAGICZNE STOSOWANE WŚRÓD LUDU W GDYNI

 Magia to zespół praktyk mających na celu w niewytłumaczalnie naukowy sposób wywołanie konkretnego efektu poprzez zastosowanie określonego środka. W ten sposób lub postrzegał  zależności przyczynowo-skutkowe od zarania dziejów. Wyjaśniając sobie zjawiska starał się wpłynąć na nie na swoją korzyść. Wiele zabiegów magicznych było znanych również wśród Kaszubów, także tych zamieszkujących współczesny obszar Gdyni. Niniejszy tekst składa się z dwóch części. W pierwszej zaprezentowano różne zabiegi magiczne, sposoby walki z demonami, medycynę ludową oraz wróżby znane na przełomie XIX i XX wieku w Gdyni i okolicach. Ponieważ w tamtych czasach wiedza na tematy związane z magią była bardzo bogata w opracowaniu ograniczono się tylko do zabiegów magicznych charakterystycznych dla Gdyni i okolic pomijając te znane w całym regionie, czy kraju. Ponadto temat uzupełniono drugą częścią, w której wymieniano współcześnie znane zabiegi magiczne, ich echa, wróżby oraz przesądy spotykane w Gdyni.

GDYŃSKIE PRZYSŁOWIA I PORZEKADŁA LUDOWE

 

Wizja świata, wierzenia, postawy i mądrości ludu objawiają się w porzekadłach i przysłowiach. Mądrości ludowe przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie są efektem doświadczeń wielu pokoleń. Wiele z nich przetrwało do dzisiaj, inne zostały zapomniane wraz z rozwojem nauki. Na Kaszubach ten rodzaj wiedzy ludowej był dawniej bardzo bogaty. W ubiegłym stuleciu wiele przysłów zostało jednak wymieszanych z napływowymi przysłowiami z reszty kraju. Dzięki pracy etnografów z XIX i XX wieku wiele oryginalnych przysłów udało się jednak ocalić od zapomnienia. W niniejszym opracowaniu wybrano te, które były charakterystyczne dla ludu zamieszkującego na obszarze współczesnej Gdyni w drugiej połowie XIX wieku i pierwszej połowie XX wieku. Porzekadła i powiedzenia opracowano na podstawie literatury przedmiotu.

GDYŃSKI ROK OBRZĘDOWY

Tradycyjny rok obrzędowy na terenie współczesnej Gdyni ukształtował się na bazie kaszubskiego roku obrzędowego, którego rytm wyznaczają rok liturgiczny oraz zjawiska związane z ruchem Ziemi. Jest to system działań podejmowanych przez człowieka w konkretnym dniu, na który składają się obrzędy, tradycje, zwyczaje i wierzenia. Część z nich wywodzi się jeszcze z pogańskich czasów, kiedy to ludzie żyli zgodnie z uwarunkowaniami przyrody. Większość zostało zaadoptowanych przez chrześcijaństwo, które ukształtowało także nowe obrzędy. Po uzyskaniu praw miejskich przez Gdynię, do miasta przybywać zaczęli osadnicy z innych części kraju przywożąc ze sobą swoje zwyczaje. Obowiązujący tu tradycyjny kaszubski rok obrzędowy stopniowo poddał się więc pewnym modyfikacjom. Niektóre zwyczaje uległy przeobrażeniu, zostały zastąpione przez inne, a także wzbogacone o zupełnie nowe i nieznane. Współczesny rok obrzędowy jest wypadkową wierzeń naturalnych oraz chrześcijańskich. Do tego dochodzą także obrzędy związane np. z rokiem szkolnym, czy też rocznicami wydarzeń historycznych. Artykuł ma za zadanie przedstawić zwyczaje związane z rokiem obrzędowym panujące na terenie współczesnej Gdyni w dwóch ramach czasowych – w okresie międzywojennym oraz współczesnym. Dwudziestolecie międzywojenne to lata, kiedy to miejscowe tradycje były jeszcze silne zanim uległy wymieszaniu z nowymi. W niektórych przypadkach przytoczono też zwyczaje XIX-wieczne, które zostały zapomniane jeszcze na początku XX wieku. Współczesność to zaś okres, w którym  na wpływ przebiegu roku obrzędowego miały nie tylko miejscowe tradycje i przyzwyczajenia emigrantów, ale także kultura masowa i massmedia. Dzięki takiemu zestawieniu widoczne okazują się różnice w obrzędowości na przestrzeni 100 lat. Przy tworzeniu pracy wykorzystano materiał źródłowy w postaci literatury przedmiotu, a także przeprowadzono badania własne. Całość wzbogacono zdjęciami współczesnych obrzędów.

KASZUBSKA DEMONOLOGIA MORSKA

Morze będące źródłem utrzymania Kaszubów mieszkających na północy kraju od dawnych czasów było otoczone szacunkiem. Dawało pożywienie i zarobek, jednak często też bywało niebezpieczne i odbierało życie. By oswoić się z żywiołem morza antropomorfizowano zjawiska tam występujące. Tym sposobem w obrazowy sposób tłumaczono też sobie niezrozumiałą działalność przyrody. Istoty demoniczne występujące w Bałtyku są więc personifikacją zjawisk przyrody – sztormów, wiatrów, prądów. Wierzono, że żyjąc w dobrych stosunkach z morskimi duchami pozwolą one na bezpieczne korzystanie z zasobów Bałtyku. W ten sposób  stworzono baśniowy morski świat, który urzeka swym folklorem do dzisiaj. Niniejsze opracowanie przedstawia charakterystykę poszczególnych demonów zamieszkujących Morze Bałtyckie oraz odniesienia do wierzeń z rejonu Gdyni. Powstało ono w oparciu o bogatą literaturę przedmiotu. 

ZWYCZAJE RYBACKIE

Kaszubski rok obrzędowy pełny jest barwnych zwyczajów. Jednak kaszubscy rybacy na swoich terenach jeszcze bardziej go wzbogacili uzupełniając o swoje unikalne tradycje. Największy wpływ na ich rozwój miały maszoperie, czyli zespoły rybaków wspólnie prowadzące połów. Dzisiaj, gdy maszoperii już nie ma, wiele dawnych zwyczajów rybackich odeszło w zapomnienie, a obecne tradycje uległy w większości przypadków standaryzacji z resztą Kaszub, a nawet Polski oraz uproszczeniu. Niniejszy artykuł przedstawia kaszubskie tradycje rybaków morskich cyklu rocznego występujące na przełomie XIX i XX wieku, które wyróżniały rybackie tereny od reszty regionu. Jako źródło opracowania posłużyła fachowa literatura przedmiotu.   

GDYŃSKA KSIĘGA DEMONÓW

Gdynia, tak jak inne kaszubskie miejscowości o długiej historii, obfituje licznymi opowieściami, legendami i historiami z dreszczykiem związanymi z nadprzyrodzonymi siłami. Bohaterami gdyńskich opowieści są zarówno demony wywodzące się z mitologii kaszubskiej jak i konkretne specyficzne zjawy. Tak jak i dawniej tak i dzisiaj temat demonów, duchów, zjaw, czy tajemniczych miejsc pobudza ludzką wyobraźnię. Pierwotnie opowieści miały pełnić przede wszystkim rolę moralizatorską i edukacyjną. Z drugiej strony stanowią ważną odskocznię od ponurej rzeczywistości. Każda z przekazywanych historii ma swoje zakorzenienie w świadomości mieszkańców i współtworzy unikalną gdyńską demonologię.  W niniejszym artykule opisano mniej lub bardziej znane fantastyczne opowieści przekazywane przez mieszkańców Gdyni. Są to zarówno legendy liczące wiele wieków, jak i też całkiem współczesne przekazy. Przy tworzeniu pracy korzystano z różnych materiałów źródłowych – literatury fachowej, prasy, opowieści mieszkańców.